Ramazan Yaylalı
Avusturya’da 2026/27 öğretim
yılıyla birlikte 14 yaşını doldurmamış kız öğrencilerin okulda İslami
geleneklere göre başı örten başörtüsü takması yasaklandı. Avusturya Hükümeti,
bu düzenlemeyi kız çocuklarının “gelişim özgürlüğünün” korunması adına yaptığını
iddia ediyor
Fakat meseleye sosyolog Pierre
Bourdieu’nün “sembolik iktidar” kavramı açısından baktığımızda, burada
mesele yalnızca yasağın kendisi değildir. Daha temel mesele, devletin belirli
bir kültürel pratiğe anlam yüklemesi ve bu anlamı hukuken meşru hâle
getirmesidir…
Bourdieu’ye göre devlet yalnızca
yasa yapan bir kurum değildir. Aynı zamanda “meşruiyet üretme”
konusunda bir “sembolik sermayeye” sahiptir. Yani neyin kabul
edilebilir, neyin normal veya neyin korunmaya muhtaç olduğunu tanımlayıp bu
sınıflandırmaları hukuk aracılığıyla kurumsallaştırır.
İsterseniz konuyu biraz daha
somutlaştırmak adına iki farklı ülkeyi, yani Avusturya’ya ve İran’a bakalım.
Örneğin hepimizin de bildiği gibi İran Devleti kadınlardan kamusal alanda
başlarını örtmelerini talep etmekte ve bu yasağa uymayan kadınları
cezalandırmaktadır. Avusturya’da ise devlet, belirli yaştaki kız çocuklarının
okulda İslami başörtüsüyle başlarını örtmelerini yasaklamaktadır. İlginç bir
durum ortaya çıkıyor: Bir yanda İran devleti kadınların zorla kapanmasını dikte
ederken, diğer yanda Avusturya Hükümeti, en azından belli bir yaşa kadar, kız
çocuklarının başörtüsü takmamasını talep ediyor. Yani birinde devlet kadına: “Örtünmelisin”
diyor, diğerinde ise belirli bir yaş ve kurumsal bağlamda: “Örtünmemelisin”
diyor…
Her İki rejimin hukuki yapıları,
gerekçeleri ve yaptırım biçimleri elbette aynı değildir. İran’daki zorunlu
örtünme uygulamalarının kadınların cezalandırılması, gözaltına alınması ve bazı
vakalarda şiddete maruz bırakılmasıyla uygulandığı Birleşmiş Milletler
tarafından belgelenmiştir. Avusturya’daki düzenleme ise 14 yaş altındaki
kızların okul ortamıyla sınırlıdır ve yasa koyucu tarafından çocukların
korunması ve özbelirlenmesi gerekçesiyle savunulmaktadır.
Ancak karşılaştırmanın ilginç
tarafı şu: Her iki durumda da devlet, kadın bedeninin hangi görünümünün meşru
olduğunu tanımlama yetkisini kullanmaktadır. İran devletinin egemen
sınıflandırmasında örtünmüş kadın bedeni ahlaki ve dinsel normla uyumludur;
örtünmemek ise normdan sapma olarak tanımlanmaktadır. Avusturya’daki
düzenlemede ise belirli yaştaki kız çocukları açısından İslami başörtüsü,
devlet tarafından çocuğun gelişim özgürlüğü (pedagojik anlamda) bağlamında
müdahale edilmesi gereken bir pratik olarak sınıflandırılmaktadır.
Dolayısıyla aslında mücadele
yalnızca bir kumaş parçası üzerinde gerçekleşmiyor; asıl mücadele başörtüsünün “meşru
anlamı” üzerinde gerçekleşiyor. Başörtüsü nedir mesela? Dinsel
özgürlüğün ifadesi mi? Yoksa ataerkil baskının sembolü mü? ya da kültürel
aidiyet mi? Yoksa ailenin çocuk üzerindeki otoritesinin göstergesi mi?
Ve belki de en önemlisi, bireysel bir tercih mi?
Bourdieu açısından baktığımızda
burada bir “sınıflandırma mücadelesi”, daha doğrusu bir “anlamlandırma
süreci” vardır. Farklı toplumsal aktörler aynı pratiğe farklı anlamlar
vermekte, devlet ise sahip olduğu sembolik ve hukuki sermaye sayesinde
bu anlamlardan birini diğerlerinden daha güçlü biçimde kurumsallaştırıyor…
Paradoks tam da burada ortaya
çıkar.
İran devleti kadını
özgürleştirdiğini veya ahlaki düzeni koruduğunu ileri sürerek örtünmeyi zorunlu
hâle getiriyor. Avusturya devleti ise kız çocuklarının “özgürlüklerini”
koruduğunu ileri sürerek belirli koşullarda örtünmeyi yasaklıyor…
Bu nedenle mesele “Başörtüsü
özgürlük müdür, baskı mıdır?” ikiliğine indirgenmemelidir. Daha temel
sosyolojik soru şudur: “Bir kadının veya kız çocuğunun bedeninin
nasıl görünmesi gerektiğine kim karar verir?” Eğer kadın İran’da başını
açmak istediğinde devlet müdahale ediyor, Avusturya’da belirli yaştaki bir kız
öğrenci okulda başını örtmek istediğinde yine devlet müdahale ediyorsa,
üzerinde düşünülmesi gereken ortak nokta devletin “meşru adlandırma ve
sınıflandırma tekeli” dir..
Bir devlet “örtünmek ahlaki
olandır.” derken, diğeri belirli koşullarda “örtünmemek çocuğun özgür
gelişimine uygun olandır.” diyebiliyor. Fakat her iki durumda da şu soru
sorulmalı: “Kadının kendi bedeni üzerindeki tercihi nerede başlar ve
devletin onu tanımlama hakkı nerede biter?”
Belki de Başörtüsü tartışmasının en
çarpıcı meselesi budur. Bir yerde kadın başını açamadığı için, başka bir yerde
ise belirli koşullarda örtemediği için devletin sembolik ve hukuki iktidarıyla
karşılaşmaktadır. Yani sorun yalnızca burada başörtüsünün takılması veya
çıkarılması değildir. Sorun, hangi pratiğin özgürlük, baskı, normal veya sapma
olarak adlandırılacağına kimin karar verme gücüne sahip olduğudur…
Dolayısıyla “başörtüsü yasağı” konusunu bu açıdan bakıp
değerlendirmek kanımca en önemli felsefi tartışmadır …
