Showing posts with label politika. Show all posts
Showing posts with label politika. Show all posts

Faşizm her zaman üniformaya ihtiyaç duymaz

No comments

19 November 2026

Faşizm geri dönerken üniforma giymez, gamalı haç taşımaz. Manşetlerle, öfkeyle ve basit sloganlarla gelir. İngiltere bugün bu işaretlerin birçoğunu gösteriyor. Ama halen geri dönülebilecek bir noktada.

 

Murat Metin

Mussolini İtalya'sında büyüyen İtalyan yazar Umberto Eco, 1995'te yayımladığı "Ur-Faşizm" (Ebedi Faşizm) adlı denemesinde faşizmin 14 ortak özelliğini sıraladı. Eco'ya göre faşizmin etrafında kümelenmesi için bunlardan tek birinin bulunması bile yeterlidir.

Bu yazı, İngiltere'de son yıllarda öne çıkan manşetlerin, ekonomik sıkıntıların ve siyasi dilin Eco'nun listesiyle nerede örtüştüğüne bakıyor. Amaç kimseyi "faşist" ilan etmek değil. Amaç, tehlike işaretlerini erken görmek ve rakamlarla konuşmak.

 

Manşetler ve gerçek rakamlar

Rotherham, Rochdale ve Telford'daki çete istismarı skandalları gerçektir. Casey raporu (Haziran 2025), üç polis bölgesinde şüpheliler arasında Pakistan kökenli erkeklerin fazla temsil edildiğini ama ulusal vakaların üçte ikisinde failin etnik kökeninin hiç kaydedilmediğini ortaya koydu. Genel tablo ise farklı: çocuk istismarı davalarında etnik kökeni kayıtlı sanıkların yaklaşık yüzde 89'u beyaz ve istismarın yaklaşık yüzde 90'ında fail çocuğun tanıdığı biri. Belirli bir suç türündeki gerçek bir sorunun "çocuklarımızı yabancılar taciz ediyor" genellemesine dönüşmesi, rakamların değil manşetlerin eseridir.

 

Öfke nereye yönlendirildi?

İngiltere'nin sorunları gerçek: pahalı enerji, ödenemeyen kiralar, yerinde sayan maaşlar. Ama bu sorunların kaynağı yanlış adreste aranıyor.

1980'ler: Yabancılar yokken de suç arttı

Thatcher döneminde kömür madenleri, çelik fabrikaları, tersaneler ve limanlar kapandı. Sheffield çeliğini, Liverpool limanını, Güney Galler ve Kuzey İngiltere maden kasabalarını kaybetti. Derby Üniversitesi'nin araştırmasına göre iş kaybının en yüksek olduğu bölgelerde polis uyarısı alan genç sayısı en az etkilenen bölgelerden yüzde 21 daha fazlaydı. Araştırmacılar, işsizlikteki artışın bu suçların yarısını açıkladığını buldu.

O yıllarda bu kasabalarda suç işleyenlerin neredeyse tamamı yerli halktı. Kimse "Sheffield'da hırsızlık arttı, demek ki Sheffieldlılar doğuştan suçlu" demedi. Herkes sebebin işsizlik ve umutsuzluk olduğunu biliyordu. Bugün aynı mantık neden göçmenlere uygulanmıyor?

 

Brexit, Covid ve fatura şoku

 Enerji: Ekim 2021'de tipik bir hanenin enerji tavan fiyatı yıllık yaklaşık 1.277 sterlindi. Ekim 2022 için açıklanan tavan fiyat 3.549 sterline, yani neredeyse üç katına çıktı; hükümet desteğiyle haneler 2.500 sterlin ödedi. Bugün tavan fiyat 1.723 sterlin  ve fatura hâlâ 2021 başına göre yaklaşık yüzde 50 daha yüksek. Bu artışın nedeni Ukrayna savaşı ve toptan gaz fiyatları, göçmenler değil.

 Kiralar: İngiltere'de ortalama aylık kira Eylül 2026'da 1.466 sterline ulaştı. Kira artışı Londra'da Kasım 2024'te yıllık yüzde 11,5 ile zirve yaptı. Özel sektör maaş artışı ise yüzde 2,9 ile 2020'den bu yana en düşük seviyede.

Brexit: Bütçe Sorumluluk Ofisi (OBR), Brexit'in uzun vadede verimliliği yaklaşık yüzde 4 düşüreceğini tahmin ediyor. "Kontrolü geri alacağız" sözü, ironik bir şekilde net göçün rekor seviyelere çıktığı bir dönemle sonuçlandı.

Özelleştirme: Su, enerji ve demiryolu şirketleri yıllarca hissedarlara temettü dağıtırken altyapıya yeterince yatırım yapmadı. Thames Water'ın borcu ve nehirlere akıtılan kanalizasyon bunun sembolü oldu. Faturayı yine hane halkı ödüyor.

 

Almanya, Fransa ve İngiltere'de yükseliş

Almanya'da AfD, 6 Eylül 2026'da Sachsen-Anhalt'ta yüzde 43,8 oyla ilk kez bir eyalette birinci parti oldu ve ulusal anketlerde yüzde 28 civarında ilk sırada. Fransa'da RN adayı Marine Le Pen, 2027 seçimine beş ay kala ilk tur anketlerinde yüzde 31–33 ile önde. İngiltere'de bir yılı aşkın süre anketlerde ilk sırada olan Reform UK ise Andy Burnham'ın başbakan olmasının ardından yüzde 20'ye geriledi; bu da yükselişin kaçınılmaz olmadığını gösteriyor. Bu partiler "faşist" nitelemesini reddediyor ve seçmenlerinin çoğu gerçek şikayetler yüzünden oy veriyor. Eco'nun listesi bir etiket değil, bir uyarı sistemidir.

Tarihten ders: Susan Almanya nasıl yıkıldı?

Naziler özgür bir seçimde hiçbir zaman çoğunluğu kazanmadı. Onları iktidara taşıyan şey, kriz, "onu kontrol ederiz" diyen elitler ve "bana dokunmayan yılan bin yaşasın" diyen bir çoğunluktu.

1.   Kriz (1923–1932): 1923'teki hiperenflasyon birikimleri sildi. 1929 Büyük Buhranı'ndan sonra işsiz sayısı 1932'de 6 milyona yaklaştı. Halk, Birinci Dünya Savaşı yenilgisinin ve Versay'ın aşağılanmasını hâlâ yaşıyordu.


2.   Günah keçisi: Ekonomik çöküşün suçu Yahudilere, komünistlere ve "sırtımızdan bıçaklayan" iç düşmanlara yüklendi. Nazilerin oyu 1928'de yüzde 2,6 iken Temmuz 1932'de yüzde 37,3'e çıktı.

3.   Elitlerin hesabı (Ocak 1933): Muhafazakâr politikacılar ve sanayiciler, Hitler'i başbakan yapıp onu kontrol edebileceklerini sandılar. Birkaç ay içinde kontrol tamamen elden çıktı.

4.   Hızlı çözülme (1933): Reichstag yangını bahane edilerek temel haklar askıya alındı. Yetki Yasası ile meclis kendini feshetti. Sendikalar kapatıldı, kitaplar yakıldı, ilk toplama kampı Dachau açıldı.

5.   Normalleşme (1935–1938): Nürnberg Yasaları Yahudileri vatandaşlıktan çıkardı. 1938'deki Kristal Gece'de sinagoglar yakıldı, dükkanlar yağmalandı. Komşuların çoğu perdeleri kapattı.

6.   Sonuç (1939–1945): İkinci Dünya Savaşı'nda dünya genelinde 70 milyonu aşkın insan öldü. Altı milyon Yahudi Holokost'ta katledildi. Milyonlarca Alman da öldü; şehirleri yıkıldı, ülkeleri 45 yıl ikiye bölündü.

Papaz Martin Niemöller savaştan sonra şunu anlattı: önce komünistleri, sonra sendikacıları, sonra Yahudileri götürdüklerinde sesini çıkarmamıştı, çünkü hiçbiri o değildi. Kendi sırası geldiğinde ise onu savunacak kimse kalmamıştı.

Almanların çoğu fanatik değildi. Sıradan insanlardı: işini kaybetmekten korkan, "siyaset beni ilgilendirmez" diyen, komşusu götürülürken "bir bildikleri vardır" diye düşünen insanlar. Bedeli onlar da, çocukları da, bütün Avrupa da ödedi.

 

Sonuç

İngiltere bugün 1933 Almanya'sı değil; mahkemeleri, basını ve sandığı halen işliyor. Ama susan bir toplumun nereye varılabileceğini görmek için uzağa bakmaya gerek yok: Türkiye bunun canlı örneği.

 

Türkiye: Susan toplumun bedeli

Türkiye'de insanlar sustukça sınırlar birer birer aşıldı:

Seçilmiş başkanlar hapiste. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu 19 Mart 2025'te gözaltına alındı, 23 Mart'ta tutuklandı ve 13 Kasım 2026 itibarıyla 600 gündür tutuklu. Kendi ifadesine göre 13 ayrı davayla yargılanıyor. Eski HDP Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş ise AİHM'in tahliye kararlarına rağmen 4 Kasım 2016'dan bu yana, yani 10 yıldır hâlâ cezaevinde.

Kayyumlar ve el değiştiren belediyeler. 2024 yerel seçimlerinden bu yana Esenyurt ve Şişli gibi CHP'li, Mardin gibi DEM Partili belediyelere kayyum atandı. Operasyonlar, kayyumlar ve parti değiştiren başkanlarla, seçimde CHP'nin kazandığı İstanbul'da AKP'nin belediye sayısı CHP'yi geçti.

Rakiplere siyasi yasak. Eylül 2026'da İmamoğlu'na, daha önce iki kez beraat ettiği bir davada 2 yıl 1 ay hapis ve siyasi yasak verildi.

Bir şakanın bedeli. Temmuz 2026'da komedyen Deniz Göktaş, YouTube'da milyonlarca kez izlenen gösterisi nedeniyle havalimanında gözaltına alındı ve tutuklandı; suçlamalar arasında cumhurbaşkanına hakaret de vardı.

Hükümet, bu davaların yolsuzluk ve hukuki süreçlerle ilgili olduğunu ve yargının bağımsız olduğunu savunuyor. Ama sokaktaki vatandaşın gördüğü tablo başka: ünlüler bir yorum ya da bir espri yüzünden tutuklanırken, sıradan insan sosyal medyada fikir yazmaktan korkuyor. Ekonomi kötüleştikçe sistem sertleşiyor; sertleştikçe korku, korktukça sessizlik büyüyor.

Muhalefet sindirildiğinde ve protesto edecek kimse kalmadığında liderler istedikleri gibi hareket eder. Demokrasi bir gecede çökmez; her susuşla biraz daha azalır. Bu sessizlik, farkına varılmadan yeni bir çatışmayı, savaşı ve bölünmeyi her an mümkün kılar. Eco'nun uyarısı tam olarak buydu: faşizm üniforma giyerek değil, sessizliğin içinden gelir.

 

İnce Memed'den bugüne

Yaşar Kemal'in İnce Memed'inde Çukurova köylüsü cahil bırakılmış, toprağı da emeği de Abdi Ağa gibi feodal ağaların elindedir. Aradan geçen on yıllarda ağaların kılığı değişti; sömürü ise değişmedi, aksine büyüdü ve güçlendi.

Bu durumda halkı devletin eğitmeyeceği açık. Güç sahipleri de şunu biliyor: uyanan halk hakkını ister. Aydınlanma devletten gelmeyecekse, bizim gibi bağımsız ve özgür bireylerin, sesimiz küçük de olsa çıkarıp devletin yapmadığını yapması gerekiyor.

 

Küçük sesler, büyük kitleler

Türk kökenli Amerikalı yayıncı Hasan Piker, 3 Kasım 2026 ara seçim gecesinde 1,75 milyon saatlik izlenmeyle o gece en çok izlenen bireysel yayıncı oldu. Yayını aynı anda 241.783 kişiye ulaştı; tek bir yayın olarak onu yalnızca NBC News'un seçim yayını geçti.

Bir televizyon kanalı, bir holding ya da bir parti desteği olmadan bir bireyin milyonlara ulaşabildiği bir çağdayız. Bu tür bağımsız alternatifler çoğaldıkça faşizmin nefes alacağı alan daralar. Ama sesini çıkarma imkanı olanlar da susarsa, faşizm çok daha hızlı büyür.

Eco özgürlüğün hiç bitmeyen bir görev olduğunu yazmıştı. O görev bugün, üniforma beklemeden konuşmakla başlıyor.

 

Kaynaklar

Casey raporu, Avam Kamarası tutanağı (16 Haziran 2025)

Full Fact: Ç ocuklara yönelik cinsel suçlarda faillerin etnik kökeni

Migration Observatory: Yabancı uyrukluların mahkûmiyet ve hapis oranları

Derby Üniversitesi: 1980'lerin suç eğilimleri araştırması

ONS: Özel kira ve konut fiyatları

Energ y UK: Temmuz 2026 fiyat tavanı brifingi

OSW: AfD'nin Sachsen-Anhalt zaferi

YouGov: Westminster oy niyeti, 8–9 Kasım 2026

Umberto Eco, "Ur-Fascism", The New York Review of Books, 22 Haziran 1995

Yeniçağ: İmamoğlu'nun 600 günü

Evrensel: Demirtaş 'ın tutukluluğunda 10 yıl

Medyascope: Kay y um atanan ve el değiştiren belediyeler

bne IntelliNews: Komedyen Deniz Göktaş gözaltına alındı

Streamer Guide: 2026 ara seçim gecesi ve Hasan Piker

 

Murat Metin

İngiltere vize danışmanı www.metin.london

© Tüm hakları saklıdır
Tasarım by Orbay Soydan